Toplum Çalışmaları Enstitüsü (TÇE), “Yeni Güç Mimarisi: Dijital Hegemonya” başlıklı raporunda, dijital teknolojilerde artan dış bağımlılığın yalnızca ekonomik bir mesele olmadığını belirterek devlet kapasitesi, Veri egemenliği, ulusal güvenlik ve bağımsız karar alma süreçleri açısından stratejik riskler taşıdığı uyarısında bulundu. Raporda, veri işleme kapasitesindeki artış, bulut bilişimin yaygınlaşması, yapay zekânın günlük yaşamın merkezine yerleşmesi ve dijital platformların ekonomik faaliyetlerdeki ağırlığının artmasıyla birlikte klasik egemenlik anlayışının da değiştiği ifade edildi. DİJİTAL HEGEMONYA ÜÇ KATMANDA ŞEKİLLENİYOR TÇE’ye göre dijital hegemonya üç temel katmanda ortaya çıkıyor. İlk katmanda ağ etkileri, veri yoğunlaşması ve ekosistem bağımlılığı üzerinden oluşan piyasa gücü bulunuyor. İkinci katmanda ise Palantir, Microsoft ve Anduril gibi şirketler üzerinden örneklendirilen devlet-teknoloji bütünleşmesi yer alıyor. Üçüncü katmanda ise CLOUD Act benzeri düzenlemeler aracılığıyla ulusal hukuk sistemlerinin fiziksel sınırların ötesine taşınması gösteriliyor. Raporda, bu üç unsurun birlikte değerlendirilmesi halinde dijital platformların gücünün yalnızca ekonomik yoğunlaşma olarak ele alınamayacağı, giderek jeopolitik bir güç mimarisine dönüştüğü kaydedildi. TÜRKİYE’NİN YAPAY ZEKÂ YOL HARİTASI DA RAPORDA ELE ALINDI TÇE, Türkiye’nin dijital egemenlik gündemini, 18 Ağustos 2026 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanan 2026/9 sayılı Cumhurbaşkanlığı Genelgesi ile yürürlüğe giren Türkiye Yapay Zekâ Eylem Planı (2026-2030) çerçevesinde değerlendirdi. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı koordinasyonunda hazırlanan planın, 2021-2025 Ulusal Yapay Zekâ Stratejisi üzerine inşa edildiği ve insan odaklılık, güvenilirlik, etik sorumluluk, dijital egemenlik ve sürdürülebilir kalkınma ilkelerini esas aldığı belirtildi. Plan kapsamında “Fark Et, İstifade Et, Üret ve Yönet” başlıkları altında insan kaynağı, veri altyapısı, hesaplama kapasitesi, yerli model geliştirme ve yapay zekâ yönetişimine yönelik hedefler bulunuyor. İlk 12 ayda en az 1,5 milyon, 24 ayın sonunda ise toplam 5 milyon vatandaşın yapay zekâ okuryazarlığı programlarına dahil edilmesi hedefleniyor. Ayrıca 10 bin ileri düzey yapay zekâ uzmanı ve 100 bin uygulama profesyoneli yetiştirilmesi, en az 2 bin kamu veri setinin Ulusal Veri Kütüphanesi üzerinden makine okunabilir formatta erişime açılması planlanıyor. 2030 İÇİN 1 GW YAPAY ZEKÂ ALTYAPISI HEDEFİ Eylem Planı'nda 2030'a kadar Türkiye'nin en az 1 GW yapay zekâ ve veri merkezi kurulu gücüne, yıllık en az 10 TWh düşük karbonlu elektrik satın alma anlaşması hacmine ve en az 1 eksabayt depolama kapasitesine ulaşması öngörülüyor. Omurga bağlantılarında en az 100 Tb/sn erişim hedeflenirken, ağırlıklı olarak özel sektör kaynaklı en az 10 milyar dolarlık yatırımın harekete geçirilmesi amaçlanıyor. Araştırmacılar, girişimler ve KOBİ'lerin hesaplama kapasitesine erişiminin artırılması ve tek bir teknoloji sağlayıcısına bağımlılığın önlenmesi için çoklu tedarikçi yaklaşımının da planın hedefleri arasında bulunduğu aktarıldı. TÇE'nin raporunda Türkiye'deki dijital kullanımın ulaştığı ölçeğe de dikkat çekildi. We Are Social ve Meltwater'ın Dijital 2025 Türkiye Raporu'na atıf yapılan çalışmada, Türkiye'de aktif internet kullanıcılarının 77,3 milyona, internet kullanım oranının ise yüzde 88,3'e ulaştığı belirtildi. Buna karşın arama motorları, sosyal medya platformları, mobil işletim sistemleri, uygulama mağazaları, bulut bilişim ve dijital reklam altyapılarının önemli bölümünün yabancı şirketlerin kontrolünde olduğu ifade edildi. Raporda ayrıca Türkiye'de toplam medya ve reklam yatırımlarının 2024'te 253,6 milyar TL'ye ulaştığı, medya yatırımlarının yüzde 74,2'sinin dijital mecralara yöneldiği ve pazarın yüzde 39,4 büyüdüğü aktarıldı. Enstitü, küresel platformlara yönelen gelirlerin ekonomik boyutunun yanı sıra kullanıcı profilleme, içerik görünürlüğü ve davranışsal yönlendirme kapasitesinin de bu şirketlerde yoğunlaşmasına dikkat çekti.
